W erze fotografii cyfrowej cykl życiowy aparatu uległ znacznemu skróceniu. Nowe modele pojawiają się tak szybko, że większość potencjalnych nabywców czuje się zagubiona. Niniejsze wskazówki mają na celu pomóc w wyborze typu aparatu zależnie od rodzaju uprawianej fotografii. Dla uproszczenia skupimy się na dylemacie: aparat kompaktowy czy lustrzanka?

W erze fotografii cyfrowej cykl życiowy aparatu uległ znacznemu skróceniu. Nowe modele pojawiają się tak szybko, że większość potencjalnych nabywców czuje się zagubiona. Niniejsze wskazówki mają na celu pomóc w wyborze typu aparatu zależnie od rodzaju uprawianej fotografii. Dla uproszczenia skupimy się na dylemacie: aparat kompaktowy czy lustrzanka?

Zacznijmy od rozprawienia się z podstawowym mitem fotografii cyfrowej. Wiele osób ocenia aparaty na podstawie rozdzielczości ich matryc. Wiedząc o tym producenci upychają na matrycach coraz więcej elementów światłoczułych. Potoczne słowo „upychają” jest tutaj kluczowe i wyjątkowo adekwatne. Gdyby „ilość pikseli” przekładała się bezpośrednio na jakość zdjęć, po co mielibyśmy kupować lustrzanki cyfrowe, które są zazwyczaj droższe, a zawsze większe, cięższe i mniej poręczne od kompaktów? Należy uzmysłowić sobie, skąd biorą się te gabarytowe oszczędności.

Rozmiar sensora obrazowego odgrywa podstawowe znaczenie. Matryce umieszczane w lustrzankach są znacznie większe od tych w kompaktach. Zatem przy tej samej rozdzielczości (potocznie określanej przez liczbę pikseli) każdy element światłoczuły na matrycy lustrzanki jest większy, i taka też jest jego zdolność do „zbierania” światła. Można to wyjaśnić przez analogię: spróbujmy umieścić 12 milionów naczyń na wodę na powierzchni boiska oraz stołlika. W pierwszym wypadku zmieści się 12 milionów wiader, w drugim 12 milionów naparstków. Jest oczywistym, że do każdego wiadra zbierzemy więcej wody niż do naparstka. Tak samo duże fotoelementy matrycy lustrzanki „zbierają” więcej światła, czyli dociera do nich mocniejszy sygnał. Maleńka matryca kompaktu cyfrowego przekłada się na mniejsze rozmiary elementów światłoczułych oraz ich niewielką zdolność do „zbierania” światła. Słabszy sygnał wymaga większego wzmocnienia, a wraz z nim rosną szumy. To dlatego obrazy z kompaktów przy prawie wszystkich ekwiwalentach czułości powyżej nominalnej są mocno zaszumione. Większość producentów stosuje silną redukcję szumów, która odbywa się kosztem utraty drobnych szczegółów obrazu; najczęściej zdjęcia z kompaktów wykazują obydwie wady: duże szumy oraz utratę szczegółów z powodu ich redukcji. Niestety rozwój aparatów kompaktowych jest dyktowany bardziej przez żądania działów marketingu producentów niż zdrowy rozsądek. Upychanie na tych samych maleńkich matrycach coraz większej liczby coraz mniejszych elementów światłoczułych skutkuje tym, że dostajemy aparat z sensorem o wysokiej rozdzielczości, lecz niskiej jakości obrazu, bo „piksele są pikselom nierówne”. W rezultacie może być tak, że matryca 12 megapikselowa w lustrzance pełnoklatkowej pozwoli na świetny wydruk w formacie powyżej A3 a w kompakcie – w formacie najwyżej podwójnej pocztówki.

Kolejnym skutkiem zastosowania małych elementów światłoczułych jest duża głębia ostrości. Wynika to stąd, że dla uzyskania tego samego pola widzenia na małej matrycy kompaktu, co na dużej matrycy lustrzanki, w tym pierwszym trzeba zastosować obiektyw o znacznie krótszej ogniskowej. Dla przykładu: Canon IXUS 850 IS jest wyposażony w obiektyw o ogniskowych 4,6-17,3 mm, co dla pola obrazowego matrycy pełnoklatkowej daje ekwiwalent zakresu 28-105mm. 105 mm to ogniskowa krótkiego teleobiektywu, pozwalająca uzyskać na matrycy lustrzanki przy dużym otworze przysłony selektywną ostrość. Odpowiadająca mu w tym modelu Canona wartość 17,5mm to ogniskowa szerokokątna, zatem głębia ostrości będzie znacznie większa. Tylko użytkownik lustrzanki może selektywnie kontrolować ostrość na zdjęciu. Ponadto przy małych rozmiarach elementów światłoczułych, w kompaktach bardzo szybko pojawia się efekt dyfrakcji (pogorszenia jakości obrazu z powodu ugięcia promieni światła na krawędziach przysłony) – z tego powodu oraz ze względu na to, że głębia ostrości jest zawsze duża, przysłony w kompaktach zazwyczaj przymykają się jedynie do wartości f/8.

Kompakty mają zazwyczaj dłuższy czas „rozruchu”, czyli osiągnięcia gotowości do robienia zdjęć od chwili włączenia zasilania. Ten parametr jest stale poprawiany, ale nadal tylko lustrzanki są gotowe „do strzału” nieomal natychmiast. W kompaktach z zoomami dużo czasu zajmuje wysunięcie się tubusu z obudowy. Również zmotoryzowana zmiana ogniskowej w kompaktach trwa dłużej niż ręczna w lustrzankach. Dodatkowo kompakty mają większy czas opóźnienia systemu od chwili wciśnięcia spustu migawki do zrobienia zdjęcia. Stąd bierze się ich niezdolność od uchwycenia pożądanej fazy ruchu. Również prędkość zdjęć seryjnych jest zazwyczaj znacznie wyższa w lustrzankach niż w kompaktach. Dodatkowy problem przy zdjęciach ruchomych obiektów stanowi znacznie mniejsza precyzja systemu autofokus kompaktów, nie mówiąc już o tym, że w ostateczności użytkownik lustrzanki może ustawić ostrość ręcznie.

Kupując aparat kompaktowy jesteśmy skazani na obiektyw, jako wbudował producent, chociaż do niektórych można zastosować filtry i konwertery czy dodatkową lampę błyskową. Lampa wbudowana w kompakt ma zawsze niewielki zasięg a umieszczenie je blisko obiektywu powoduje powstanie efektu czerwonych oczu. Użytkownik lustrzanki ma do wyboru ogromną gamę wymiennych obiektywów, lamp błyskowych oraz innych akcesoriów. W szczególności kompakty są wyposażone w obiektywy pokrywające standardowe zakresy ogniskowych – nie nadają się zatem do specjalistycznej fotografii wymagającej optyki superszerokokątnej, super jasnej, super teleobiektywów czy obiektywów z korekcją perspektywy. Tym samym fotografia architektury, sportu, dzikich zwierząt to wyłączna domena lustrzanek. Z kolei wiele kompaktów umożliwia ustawianie ostrości od bardzo niewielkiej odległości pozwalając na makrofotografię za niewielkie pieniądze w porównaniu z dużymi kosztami specjalistycznej optyki makro do lustrzanek.

Stały podgląd obrazu na żywo w kompaktach powoduje znacznie większe zużycie prądu a używane w nich akumulatory są mało wydajne. Dlatego z jednego ładowania akumulatora można nimi zrobić kilkadziesiąt a zazwyczaj nie więcej niż około 200-300 zdjęć, podczas gdy najnowsze modele profesjonalnych lustrzanek pozwalają zazwyczaj zarejestrować kilka tysięcy zdjęć z jednego ładowania akumulatora.

Oczywiście kompakty mają też zalety: są tańsze, czasem tak małe, że mieszczą się do kieszeni, i lekkie. Są łatwe w obsłudze, chociaż niewielkie gabaryty powodują często „zagęszczenie” elementów kontrolnych na małej powierzchni. Często mają zoomy o większych krotnościach ogniskowej niż obiektywy lustrzanek. Do niedawna kręcenie filmów było możliwe tylko w kompaktach, ale ostatnio pojawiły się dwa modele lustrzanek (Canon EOS 5D II oraz Nikon D90) z tą funkcją. Kompakty są znacznie cichsze w działaniu od lustrzanek, głównie dlatego, że nie mają ruchomego lustra; także ich migawki są znacznie mniej hałaśliwe. Połączenie obiektywu z korpusem na stałe zapobiega dostawaniu się kurzu na matrycę, co jest zmorą aparatów z wymienną optyką.

Podsumowanie wad i zalet

Kompakty:

• duże szumy albo znaczna utrata szczegółów spowodowana przez redukcję szumów; najczęściej obydwa zjawiska występują obok siebie;
• duża głębia ostrości uniemożliwia selektywną kontrolę nad ostrością
• najczęściej brak ręcznej kontroli nad ekspozycją, ustawieniem ostrości
• niektóre kompakty mają wizjer lunetkowy, który jest mało precyzyjny; w większości obraz można obserwować jedynie na tylnym monitorze LCD, który staje się mało czytelny w jasnym słońcu
• duże zużycie prądu, szybkie rozładowanie akumulatora
• brak możliwości rozbudowy systemu; użytkownik dysponuje tylko tym obiektywem, który wbudował producent; tylko czasem można stosować filtry i konwertery lub dodatkową lampę błyskową
• wbudowana lampa błyskowa ma mały zasięg i znajduje się bardzo blisko obiektywu

• małe rozmiary i waga, zazwyczaj znacznie niższa cena
• dobra jakość obrazu przy fotografowaniu na zewnątrz i przy dobrym oświetleniu
• łatwość obsługi nawet dla osób bez znajomości podstaw fotografii, automatyczna ekspozycja i ustawianie ostrości, programy „tematyczne” dla konkretnych sytuacji
• możliwość kręcenia filmów
• podgląd na żywo
• w wielu modelach można robić zdjęcia makro z bardzo niewielkiej odległości

Lustrzanki

• iększe, cięższe i droższe
• obsługa wymaga wiedzy; jednak amatorskie lustrzanki mają też tryby całkowicie automatyzowane oraz przejęte z kompaktów programy tematyczne
• głośniejsze w działaniu
• przy zmianie obiektywów do wnętrza dostaje się kurz, który może osiąść na matrycy
• brak podglądu na żywo; to się ostatnio zmienia i coraz więcej modeli oferuje tę funkcję
• brak możliwości kręcenia filmów; to się również zaczyna zmieniać i dwa nowe modele: Canon EOS 5D II oraz Nikon D90 pozwalają na filmowanie

• błyskawiczna gotowość do robienia zdjęć po włączeniu, minimalny czas opóźnienia od wciśnięcia spustu migawki do zrobienia zdjęcia
• mniejsze zużycie prądu, duża wydajność akumulatorów
• szybciej działający i bardziej precyzyjny autofokus; możliwość szybkich zdjęć seryjnych ze śledzeniem ostrości
• znacznie wyższa jakość obrazu, niewielkie szumy nawet przy wyższych ekwiwalentach czułości
• możliwość rozbudowywania systemu poprzez dodawanie wymiennych obiektywów, zewnętrznych lamp błyskowych, uchwytów z dodatkowym zasilaniem oraz innych akcesoriów
• możliwość pełnej kontroli ze strony użytkownika nad ekspozycją, głębią ostrości, ustawianiem ostrości oraz innymi parametrami fotografowania; selektywna kontrola ostrości
• dokładny wizjer optyczny pokazujący to, co „widzi” obiektyw

Kompakt to dobry wybór do pstrykania na wakacjach, urlopach oraz dla osób nie mających żadnej wiedzy o technice fotografii. Na zewnątrz i przy dobrym oświetleniu jakość zdjęć będzie zadawalająca. Małe gabaryty sprawiają, że taki aparat można zawsze mieć przy sobie, więc nawet część zawodowców ma w rezerwie w kieszeni jakiś wyższy model kompaktu. Jednak wszędzie tam gdzie warunki fotografowania są trudniejsze: jest mało światła zastanego, trzeba oświetlić lampą błyskową daleko położone obiekt, oraz we wszelkiego rodzaju fotografii specjalistycznej: architektury, sportu, przyrody, dobre rezultaty może dać tylko lustrzanka.

Jarosław Brzeziński